Bazı cümleler, yazıldıkları çağın sınırlarından taşarak başka zamanlara uzanır. Yüzyıllar önce bir manastır hücresinin sessizliğinde yahut Kapadokya’nın rüzgârlı tepelerinde yazılmış olmaları, onların yalnızca geçmişe ait olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, kimi eski sözler vardır ki modern insanın yarasına, bugünün diliyle kurulmuş cümlelerden daha doğrudan dokunur.
Sezariyeli (günümzde Kayserili diye bilinirdi) Basileios’un dostu Nazianzoslu Gregorios’a yazdığı mektuptaki şu sözler de böyledir:
“Sükûnetli bir zihne ulaşmak için gayret etmeliyiz. Göz, sürekli hareket hâlindeyken önündeki nesneleri açıkça göremez… Aynı şekilde insan zihni de binlerce dünyevi kaygı tarafından dağıtıldığında hakikati açıkça seyredemez… Yalnızlık bunun için en büyük yardımdır; çünkü tutkularımızı yatıştırır ve akla, onları köklerinden söküp atması için zaman tanır.”
Bu yalnızca inzivaya çekilmiş bir keşişin öğüdü değil, kendi ruhuna yabancılaşmış modern insan için verilmiş kadim bir teşhistir. Zira çağımızın temel meselesi bilgisizlikten ziyade dağınıklıktır. Bilmiyoruz değil; fazlasıyla görüyoruz, fazlasıyla işitiyoruz, fazlasıyla tüketiyoruz, fakat giderek daha az idrak ediyoruz. Gözümüz her şeye temas ediyor; hiçbir şeyin üzerinde yeterince uzun süre kalamıyor.
Sürekli Yer Değiştiren Göz
Bir göz düşünün. Önündeki manzarayı görmek istiyor, fakat bir an bile sabit kalmıyor. Ağaca bakarken yola, yoldan geçen bir yüzün gölgesine, ardından gökyüzündeki kuşa, sonra da uzaktaki bir ışığa kayıyor. Her şeyi gördüğünü zannediyor; oysa gerçekte hiçbir şeyi seyretmiyor. Çünkü görmek ile bakmak arasında, sessizlik kadar derin bir mesafe vardır.
Modern insanın zihni de böyledir. Ekranlar arasında geçiş yapıyoruz. Instagram’da, X’te ve diğer birçok platformda ekran kaydırıyoruz. Bir haber başlığından bir videoya, bir mesajdan başka bir bildirime, bir düşünceden başka bir düşüncenin yarım kalmış gölgesine sürükleniyoruz. İçimizde sürekli açık duran görünmez pencereler var. Her biri dikkatimizi çekmek için her şeyi yapıyor. Her biri acil olduğunu söylüyor. Her biri zihnimizden küçük bir parça koparıyor.
Sonra bir akşam, her şey sustuğunda, içimizde tuhaf bir yorgunlukla baş başa kalıyoruz. Hiç başınıza geldi mi bilmiyorum ama gün boyu çok şey yaptığımızı, pek çok şey gördüğümüzü, onlarca cümle okuduğumuzu biliyoruz, fakat ruhumuz sanki bütün gün hiçbir yere varmamış gibi hissedebiliyor. Çünkü hareket her zaman ilerlemek değildir. Hız daima canlılık anlamına gelmez. Bazen hız, insanın kendisinden kaçış biçimidir.
Modern dünyamız dikkat dağınıklığını küçük bir alışkanlık sorunu gibi ele alıyor. (Yanlış anlaşılmasın, DEHB gibi teşhislerde söz etmiyorum; teşhis almamış, ancak çeşitli uyaranlara fazlasıyla kendini kaptırma sonucu ortaya çıkan dikkat dağınıklığından söz ediyorum.) Oysa mesele çok daha derindir. Dikkatini hiçbir yerde uzun süre tutamayan insan, bir süre sonra hakikatle de uzun süre kalamaz. Acı veren bir düşüncenin yanında oturamaz. Bir sorunun cevabını sabırla bekleyemez. Bir insanın yüzünü gerçekten okuyamaz. Bir metnin sessiz katmanlarına inemez. Bir duanın içinde duramaz.
Hakikat ise aceleci ruhlara kendisini hemen ifşa etmez.
Sessizlik Bir Kaçış Değildir
Yalnızlık çoğu zaman yanlış anlaşılır. İnsanlardan uzaklaşmak, hayattan çekilmek, sorumluluklardan kaçmak veya dünyanın karmaşasını küçümsemek zannedilebiliyor. Fakat Aziz Basileios’un sözünü ettiği yalnızlık, duvarlar örmek değil, içimizdeki gürültüyü fark edebilmek için bir mesafe oluşturmaktır.
Çünkü insan kalabalıkların içinde başkalarından kaçabildiği gibi, yalnız kaldığında da kendisinden kaçabilir. Sessizlik, yalnızca etrafta ses olmaması anlamına gelmiyor. Çünkü gerçek sessizlik, dikkat dağıtıcı şeylerin ortadan kalkmasından sonra içeride yükselen seslerle yüzleşebilme cesaretidir.
İnsan durduğunda, uzun zamandır susturduğunu zannettiği şeylerin aslında susmadığını görür. Bastırılmış öfkeler, ertelenmiş yaslar, kök salmış arzular, başkalarının hayatına bakarak büyütülmüş kıskançlıklar, sürekli onaylanma ihtiyacı, kaybetme korkusu, değersizlik hissi… saymakla bitmez. Günlük telaş bütün bunların üzerini ince bir toz tabakasıyla örtüyor. Fakat sessizlik, o tozu kaldırır.
Bu yüzden yalnızlık başlangıçta huzurlu olmayabilir. Hatta çoğu zaman rahatsız edicidir. İnsan, dışarıdaki gürültüyü azalttığında, içerideki karmaşanın ne kadar kuvvetli olduğunu ilk kez işitir. Kendi zihninin koridorlarında yürümek, bazen ıssız bir evde dolaşmaya benzer. Bazı odaların kapısını yıllardır açmamışızdır. Bazı pencereleri kapalı tutmuşuzdur. Bazı eşyaların üzerini örtmüşüzdür. Yalnızlık, o örtüleri kaldırır.
Fakat iyileşme de tam burada başlar.
Köklerinden Sökmek
Aziz Basileios’un kullandığı en çarpıcı ifade, tutkuların yalnızca yatıştırılması değil, köklerinden sökülmesidir. Çünkü insan ruhunda bazı meseleler, yalnızca yüzeyde beliren geçici duygular değildir. Onlar kök salar. Davranışlarımızın altına, ilişkilerimizin içine, seçimlerimizin görünmeyen katmanlarına doğru uzanırlar.
Bazen bir tartışmada söylediğimiz sert sözün yalnızca o âna ait olduğunu sanıyoruz. Oysa kelimenin altında yıllardır beslenen bir kırgınlık vardır. Bazen durmaksızın çalışmayı bir erdem olarak görüyoruz. Oysa içimizde, durduğumuzda değersiz kalacağımızdan korkan bir çocuk saklanmaktadır. Bazen sürekli yeni insanlara, yeni deneyimlere, yeni ekranlara, yeni heyecanlara yöneliriz. Oysa derinde, sessizlik içinde karşılaşmaktan ürktüğümüz bir boşluk vardır.
Kökleri görmek için toprağı eşelemek gerekir. Bu da zaman ister. Sükûnet ister. Sabır ister.
Modern dünya bize her sorunun hızla çözülebileceğini fısıldıyor. Birkaç yöntem, birkaç başlık, birkaç kısa video, birkaç güçlü cümle her şeyi hızlıca çözermiş gibi bir tavır takınıyor. Fakat ruh, makine değildir. İnsan, yüreğinin derinliklerinde otomatik olarak çalışan bir tamir sistemi bulunmuyor. Bazı düğümler ancak uzun süre sessizce oturduğumuzda çözülmeye başlar. Bazı cevaplar düşünerek değil, bekleyerek belirir. Bazı yaralar konuşarak değil, kelimelerin tükendiği yerde iyileşir.
Sessizlik, insanın kendisini yargılamadan seyretmeyi öğrendiği alandır. Orada insan, tutkularını inkâr etmek yerine onların köklerini tanır. Kaygısını susturmaya çalışmak yerine, onun hangi toprağa tutunduğunu fark eder. Öfkesinden utanmak yerine, onun hangi kaybın ardından büyüdüğünü görür. Arzularını kutsamak yahut şeytanlaştırmak yerine, onları anlamaya çalışır.
Çünkü kökünden sökülmeyen şey, biçim değiştirerek geri döner.
İçimizde Bir Hücre İnşa Etmek
Herkes dağlara çekilemez. Herkes bir manastır hücresinde yaşayamaz. Modern hayatın işleri, sorumlulukları, ilişkileri ve mecburiyetleri vardır. Fakat belki de mesele dünyayı bütünüyle terk etmek değil, dünyanın ortasında içsel bir hücre inşa etmektir.
Telefonu bir süreliğine susturmak. Sabahın ilk dakikalarını başkalarının sesleriyle doldurmamak. Bir yürüyüşte kulaklığı çıkarmak. Bir kitabın birkaç sayfasında acele etmeden durmak. Bir duayı hemen tamamlamaya çalışmadan sessizce beklemek. Günün sonunda kendimize şu soruyu sormak: Bugün zihnim nerelere dağıldı? Hangi düşünceden kaçtım? Hangi kaygıyı gereğinden fazla büyüttüm? Hangi tutkuyu fark etmeden besledim?
Bunlar küçük eylemler gibi görünür. Fakat bazen ruhun yönünü değiştiren şeyler büyük kararlar değil, küçük sadakatlerdir.
Sessizlik, dünyanın gürültüsüne karşı ilan edilmiş bir savaş değildir. Daha çok, insanın kendi ruhunu yeniden işitebilmesi için açtığı dar bir patikadır. Bu patikada yürümek kolay değildir. Çünkü hakikat çoğu zaman dışarıdaki kalabalıkta değil, içeride kaçındığımız odada beklemektedir.
Göz durmadan hareket ettiğinde nesneleri seçemez. Zihin durmadan dağıldığında anlamı kavrayamaz. Yürek durmadan yeni seslerle doldurulduğunda kendi derinliğini duyamaz.
Muhtemelen bugün ihtiyacımız olan şey daha fazla bilgi, daha fazla hız, daha fazla bağlantı değildir. Belki ihtiyacımız olan şey, bir süreliğine yerimizde kalabilmektir. Dünyanın bizi çağıran binlerce sesine cevap vermeden önce, içeride neler olup bittiğini dinlemek gerekir.
Çünkü insan bazen hakikati aramak için daha uzağa gitmek zorunda değildir.
Yalnızca durması gerekir.
